موضوع ایجاد فضاهای سبز عمودی در دنیا دیرزمانی است که مورد توجه کارشناسان و مهندسان طراحی منظر قرار گرفته است. نخستین اقدامات در این زمینه در ایران، در اصفهان شکل گرفت.


بلندمرتبه‌ها و ساختمان‌های متراکم با قامتی برافراشته در خیابان‌هایی تنگ، علاوه بر درختان خسته و خمیده، بر گلدان‌های رنگ و رو رفته در پشت پنجره‌های دود گرفته شهرمان نیز سایه انداخته‌اند.

خاطرات رنگ‌ و طراوت شمعدانی‌های بالکن‌ها، پنجره‌ها و حیاط خانه‌های‌مان در هزار توی خاکستری دیوارهای بلند و بتنی آپارتمان‌ها و بلندمرتبه‌ها گم شده‌اند. خانه‌ها دیگر آن بالکن‌ها، حیاط های پر درخت و ردیف گلدان‌های چیده بر لب حوض را فراموش کرده‌اند.

در این میان اما، بارها از پویایی، از شادابی،از دردهای پنهان و پیدای شهرمان گفته‌ایم و بقای آن را در گرو وجود اصول معین و مشخص شهرنشینی معرفی کرده‌ایم.

شاید مهم‌ترین این اصول ایجاد و گسترش فضای سبز مناسب باشد و اهمیت آن به اندازه‌ای است که می‌توان مشخصه اصلی یک شهر سالم و پرنشاط را گستردگی و توسعه فضای سبز در آن شهر دانست.

شهرنشینی و تشدید روند مهاجرت به شهرها، انبوهی از جمعیت‌های انسانی را در محیط‌های محدودی، متراکم و ساکن کرده است. این وضعیت شرایط را به گونه‌ای در آورده است که جز با حفظ و توسعه فضای سبز متناسب با میزان توسعه جمعیت شهر، زیستن برای مردم ساکن شهرها، امکان‌پذیر نیست.

از میان رفتن باغات و فضای سبز طبیعی در شهرها به منظور احداث فضاهای مسکونی علاوه بر کاهش فضای سبز شهر، موجب افزایش سطح زیر پوشش محله‌های مسکونی و کمبود زمین برای ایجاد فضاهای افقی شده است.

توسعه فیزیکی شهر در سطح افقی و ایجاد محدودیت از نظر فضاهای باز در سطح زمین، بلندمرتبه‌ها را بیش از پیش در اولویت برنامه‌های ساخت‌وساز شهری قرار می‌دهد.

این بلندمرتبه‌ها هر چند، خود بر فضای سبز موجود در سطح زمین سایه افکنده‌اند اما می‌توانند در تقویت و اعتلای محیط زیست شهری نقش مهمی را ایفا ‌کنند.

موضوع ایجاد فضاهای سبز عمودی در دنیا دیرزمانی است که مورد توجه کارشناسان و مهندسان طراحی منظر قرار گرفته است. این کار در ایران برای نخستین بار در اصفهان شکل گرفت، حال آنکه فعالیت‌های انجام شده به شکل محدود و در اندازه طرح‌ها و پروژه‌های ناتمام باقی ماند.

طی دهه 1370، موضوع فضاهای سبز عمودی در سیاست‌های شهرسازی غلامحسین کرباسچی (شهردار وقت تهران) مطرح شد و در مدت زمان کوتاهی نه تنها دیوارهای تهران و اطراف بزرگراه‌ها سبز شدند بلکه گلدان‌های سبز، ساختمان‌های اداری متعلق به شهرداری تهران را آراستند.

در پی این موضوع فعالیت‌هایی در برخی سازمان‌ها و ادارات وابسته به شهرداری انجام شد به نحوی که هنوز هم آثاری از آن را می‌توان در سازمان پارک‌ها و فضای سبز تهران مشاهده کرد.

اما از آنجا که برنامه‌های اجرایی در شهرها هیچ گاه از زیرساخت‌های بنیادی و برنامه‌ریزی‌های اساسی برخوردار نبوده‌اند، این طرح نیز مانند بسیاری از طرح‌های دیگر با تغییر مدیریت مسکوت و عقیم ماند و پس از آن هیچ فعالیت چشمگیری در راستای ادامه پروژه ایجاد فضای سبز عمودی در تهران مجال بروز پیدا نکرد.

دکتر «امیر منصوری»، استاد دانشگاه و صاحب‌نظر در حوزه شهری از کارشناسانی است که ضمن اشاره به مفهوم فضای سبز عمودی می‌گوید:

«کمبود زمین از یک سو و رشد بدنه‌ها و ارتفاع شهر از دیگر سو، زمینه‌ساز احساس نیاز به طبیعت در شهر و شهروندان شد. ساکنان شهرهای بزرگ در پاسخ به این نیاز علاوه بر فضاهای سبز افقی، فضاهای عمودی را نیز به عنوان راه حل مناسب انتخاب کردند.»

برخی کارشناسان اعتقاد دارند که فضاهای سبز عمودی غیر از نقش بهبود سیما و منظر شهری و همچنین رنگ بخشی بر سیمای خاکستری شهر دارای تاثیرات دیگری از جمله کاهش آلودگی هوا و آلودگی صوتی هستند. منصوری اما نظر دیگری دارد و معتقد است، نقش بیولوژیکی این عناصر چندان مهم و در خور توجه نیست و آنچه که اهمیت دارد بعد انسانی و تاثیرات روانی آن است.

به گفته منصوری، «در شهرهایی که مردمانش طبیعت را به دلیل زندگی پرمشغله و گرانی زمین و مسکن و سکونت در آپارتمان‌های تنگ و کوچک فراموش کرده‌اند، پرداختن به چنین موضوعی و گسترش آن در تلطیف روحیه و ایجاد آرامش روانی آنها تاثیر به‌سزایی دارد.»

از دیدگاه این استاد دانشگاه تهران، تنها راه‌حل در جهت به خاطر آوردن طبیعت فقط ایجاد ساختمان‌هایی با حیاط‌های بزرگ و پردرخت نظیر آنچه در خانه‌های قدیمی ایران وجود داشته نیست، بلکه گسترش فضای سبز در هر جهت (چه عمودی و چه افقی) امکان بازگشت خاطرات گم‌شده مردم از طبیعت را فراهم می‌سازد.

مهندس «محسن زارع»، کارشناس واحد طراحی سازمان پارک‌ها و فضای سبز مشهد، نیز از کارشناسانی است که اعتقاد دارد، ایرانی همیشه دارای طبعی هنرمندانه است و ایران از دیرباز خاستگاه بسیاری از هنرها از جمله هنر باغ‌سازی به ویژه منظرسازی بوده است.

هنوز هم در دنیا هنر ساختن و ایجاد باغ ایرانی به عنوان نمونه‌ای منحصربه‌فرد و پیش‌گام در جهت توسعه فضای سبز مطرح می‌شود.

زارع همچنین می‌گوید: «اگر بسیاری از طرح‌های موجود برای ایجاد فضاهای سز عمودی عقیم مانده‌اند به دلیل این است که مفهوم معماری سبز هنوز در فرهنگ مردم ما وارد نشده و تعریف خاصی ندارد. همچنین مشکلات موجود برای ایجاد فضاهای سبز افقی فرصت پرداختن به موضوع فضای سبز عمودی را از مسئولان و طراحان شهری گرفته است.»

بی‌اهمیتی و بی‌توجهی به این موضوع در حالی در کشور ما مطرح می‌شود که به گفته زارع کشورهای اروپایی دارای رشته تحصیلی در دانشگاه‌های خود برای این موضوع هستند.

در این میان اما نباید از نظر دور داشت که بسیاری از طرح‌ها و برنامه‌های موجود زمانی تحقق عینی می‌یابند که با مشارکت مردم همراه باشند.

منصوری در پاسخ به اینکه چگونه می‌توان مردم را به ایجاد فضای سبز عمودی در محل سکونت خود تشویق کرد می‌گوید: «شاید بهترین راه این باشد که قبل از انجام هر برنامه‌ای و یا پروژه‌ای خاص در جهت تحقق آن فرهنگ‌سازی‌های مناسب انجام شود. این موضوع زمانی تحقق می‌یابد که مسئولان و مدیران امور شهرها خود از متولیان اصلی اجرای چنین پروژه‌هایی محسوب ‌شوند.»

چنانکه منصوری می‌گوید: «گاهی به صورت جسته‌گریخته در برخی بزرگراه‌ها و گذرگاه‌ها طرح‌هایی برای ایجاد فضای سبز عمودی اجرا شده است. اما این فعالیت‌ها ناکافی هستند. در مرحله نخست راه‌حلی اساسی برای بردن فضای سبز از سطح زمین به سطوح بالاتر در شهرها انتخاب و استفاده از ساختمان‌های عمومی شهر که دید بهتری نسبت به بقیه دارند، است.»

به گفته منصوری اگر معماری و فضای سبز با یکدیگر تلفیق شوند و طراحان منظر در پروژه‌های خود به ویژه درباره فضاهای عمومی به این موضوع توجه ویژه داشته باشند می‌توان رغبت عمومی برای گسترش این فضاها را در شهروندان تقویت کرد.

زارع نیز عقیده دارد تغییر دیدگاه مردم و مسئولان درباره فضای سبز یکی از اساسی‌ترین راه‌حل‌های موجود است.

وی در این باره می‌گوید: «تا زمانی که تصور مردم ما از فضای سبز یک مشت چمن، تعدادی گل و چند درخت باشد نمی‌توان امیدوار بود که فضاهای سبز عمودی به شکل گسترده در سطح شهر نمایان شوند.»

به گفته زارع علاوه بر فرهنگ‌سازی و تغییر دیدگاه مردم و مسئولان، جلوگیری از برخوردهای سلیقه‌ای و تدوین قوانین و ضوابط ویژه می‌تواند کاربرد عمودی فضای سبز را در شهرها بسط و گسترش دهد.

منبع: پایگاه اطلاع‌رسانی شهرسازی و معماری